.jpg)
Αντιγόνη Σαμέλα
Η Αραβική Αποκάλυψη της Ετέλ Αντνάν : Η ποιήτρια ως προφήτης μιας Αποκάλυψης δίχως τέλος
«Η ιστορία έγραψε αυτό το ποίημα, όχι εγώ.»
Ετέλ Αντνάν
Εισαγωγή
Η Ετέλ Αντνάν βρισκόταν στη Βηρυτό το 1975, τη χρονιά που ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος. Τότε συλλαμβάνει την ιδέα της Αραβικής Αποκάλυψης: «Στη διάρκεια των μακρών δεκαπέντε χρόνων του ατελείωτου πολέμου, γλίστρησα σε μια ζώνη τρομακτικής διαύγειας. Είχα τοποθετήσει τη Βηρυτό και τον Λίβανο πολύ ψηλότερα από ποτέ, στο κέντρο ενός αποκαλυπτικού οράματος για τον αραβικό κόσμο, γεγονός που κατέληξε, λίγο αργότερα, σε ένα μακροσκελές ποίημα το οποίο ονόμασα Η Aραβική Αποκάλυψη… Ο πόλεμος βιώνεται ως μια αποκάλυψη, ένα κατακλυσμιαίο γεγονός, ψυχικά συνταρακτικό, το οποίο επαναφέρει στη συνείδηση ιδέες και αισθήματα που θεωρούσαμε ξεπερασμένα ή ξεχασμένα. Η μνήμη αίφνης ενδυναμώνεται, οξύνεται και θα μπορούσαμε να πούμε ότι διατελεί σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Η ζωή του καθενός τίθεται αγρίως εν αμφιβόλῳ, ενώ τα προγενέστερα πιστεύω γίνονται αντιληπτά μέσα από νέο πρίσμα».[1]
Θέλοντας να δώσει την έκφραση που προσιδιάζει σε αυτόν τον χαοτικό κόσμο, η Αντνάν υιοθετεί μορφολογικά στοιχεία από το θρησκευτικό λογοτεχνικό είδος της Αποκάλυψης: οι επαναλήψεις, η πρωτοπρόσωπη μαρτυρία, η κωδικοποιημένη αριθμολογία, η υβριδοποίηση της φύσης, η προφορικότητα τού οράματος και η κινηματογραφική του ενάργεια, η αντίληψη του τέλους ως κρίση και καταδίκη του Imperium, όλα χαρακτηρίζουν το εν λόγω είδος τόσο στην παραδοσιακή όσο και στη σύγχρονη εκδοχή του.[2] Αντίθετα όμως από την υπερβατική θεμελίωση της προφητείας στην Αποκάλυψη του Ιωάννη, το ποιητικό εγώ στην Αραβική Αποκάλυψη δεν μένει αλώβητο από τη βία του εμφυλίου· βρίσκεται σε σχάση όπως και ο ήλιος, ο πρωταγωνιστής του ποιήματος. Γι’ αυτό και η υπόσχεση αναγέννησης που καθορίζει τους εσχατολογικούς ορίζοντες του Ιωάννη, απλώς αχνοφαίνεται στο έργο της Αντνάν.[3]
Σύμφωνα με τον φίλο τής Αντνάν, τον καλλιτέχνη και δοκιμιογράφο Τζαλάλ Τουφίκ, «μετά από μια καταστροφή δίχως προηγούμενο (surpassing disaster), η τέχνη λειτουργεί όπως ο καθρέφτης σε μια ταινία με βαμπίρ: αποκαλύπτει την απόσυρση αυτού που νομίζουμε ότι είναι ακόμα εκεί. «Δεν έχεις δει τίποτα ακόμα από τη Χιροσίμα», λέει ο Ιάπωνας, που έχασε την οικογένειά του τη μέρα της πυρηνικής έκρηξης, στη Γαλλίδα πρωταγωνίστρια της ταινίας Χιροσίμα αγάπη μου. Οι καλλιτέχνες αναλαμβάνουν την ευθύνη της καταγραφής αυτού του τίποτα, ανασταίνουν με την τέχνη τους αυτό που έχει πεθάνει ώστε να μπορεί να γίνει ξανά διαθέσιμο στην κοινότητα που πενθεί. Οι μετεμφυλιακές φωτογραφίες των κτιρίων της Βηρυτού είναι επίκαιρες στο βαθμό που μαρτυρούν, στις μελλοντικές γενιές, την αποσιώπηση της καταστροφής, αποφεύγοντας κάθε ψευδαισθητική ανάκληση ενός ωραιοποιημένου αρραγούς παρελθόντος.»[4] Ποια θα είναι η τέχνη που θα δώσει σάρκα και οστά στη φασματική ύπαρξη των 18,000 απαχθέντων και δολοφονημένων πολιτών, στους «αγνοούμενους» του εμφυλίου, δίχως να αποκρύπτει την εξαφάνισή τους;[5] Πώς αποκαλύπτονται τα ανεξιχνίαστα ίχνη των εγκλημάτων ενός πολέμου;
Το έργο της Αντνάν είναι ο καθρέφτης που δείχνει τα φαντάσματα, η φωτογραφία που ανασταίνει το τίποτα, αναγγέλλοντας αυτό που δεν έπαψε ποτέ να συμβαίνει. Έχοντας ζήσει την «επανάληψη της ιστορίας» στην ίδια της την οικογένεια, είχε καταλάβει από τις αφηγήσεις των γονιών της ότι «ο πόλεμος δεν έχει τέλος».[6] Η χριστιανή Ελληνίδα μητέρα της είχε δει την πατρίδα της τη Σμύρνη να χάνεται στις φλόγες, και τους συγγενείς της να εκτοπίζονται στην Κύπρο, τη Θεσσαλονικη, την Αλεξάνδρεια. Ο μουσουλμάνος Σύρος πατέρας της είχε πολεμήσει στη μάχη των Δαρδανελλίων το 1913 και είχε χάσει τη θέση αξιωματικού που κατείχε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στα τριάντα οχτώ του. Έτσι, από νωρίς, η Ετέλ γνώριζε ότι «οι πόλεμοι δυναμιτίζουν τη ζωή» και τη συνοχή της οικογένειας, και αναζητούσε να βρει τα μέσα έκφρασης που να αποτυπώνουν την έκρηξη.[7] Το 1970, το έργο της Η ταχεία Βηρυτός-Κόλαση «ανήγγειλε την ολοκληρωτική καταστροφή» της Βηρυτού – ενώ Η Αραβική Αποκάλυψη μοιάζει να προοιωνίζεται την γενοκτονική πολιορκία της Γάζας, επιβεβαιώνοντας την Hélène Cixous όταν γράφει ότι «ο πόλεμος δεν είναι ποτέ τίποτε άλλο παρά η επανάληψη του πολέμου, από τον έναν πόλεμο στον άλλο, αυτού που υπάρχει από αμνημονεύτων χρόνων».[8] Όμως ταυτόχρονα, όπως υπογραμμίζει ο Ντερριντά, σε κάθε πόλεμορ ο θάνατος «αναγγέλλει κάθε φορά το τέλος του κόσμου, στην ολότητά του… και κάθε φορά το τέλος του κόσμου ως μοναδικής ολότητας και, ως τέτοιας, αναντικατάστατης».[9] Το τέλος του κόσμου γίνεται αισθητό με διαφορετική ένταση στην Ανατολή απ’ ό,τι στη Δύση. Επειδή, σημειώνει η Αντνάν σε συνέντευξη της το 1998, η Αποκάλυψη είναι αδιάλειπτη για τους «Παλαιστίνιους, τους Σύρους και τους Λιβανέζους που αισθάνονται κάθε μέρα ότι ο πολιτισμός τους θα εξαφανιστεί, ειδικά όταν μπαίνει σε εφαρμογή, με την υποστήριξη της Δύσης, το δόγμα του Μεγάλου Ισραήλ».[10] Η εκδοτική πορεία τού magnum opus της Αντνάν – γαλλική έκδοση το 1980, αγγλική μετάφραση το 1989, αραβική έκδοση το 1991, επανέκδοσή του στα αγγλικά το 2007 από τον εκδοτικό οίκο Post-Apollo, μετά από την απόσυρσή του σχεδόν για δυο δεκαετίες– υποδηλώνει ότι, ακριβώς επειδή οι «λέξεις είναι συνυφασμένες με την ιστορία», μπορούν να ερμηνεύουν τη σύγχρονή μας καταστροφή.[11] Η μετάφραση, στο παρόν κείμενο, αποσπασμάτων του ποιήματος, και η αναπαραγωγή των σχεδίων της Αντνάν που, ενίοτε, παρεμβάλλονται ανάμεσα στις λέξεις και τους στίχους, βασίζονται, πρωτίστως στη γαλλική και, δευτερευόντως, στην αμερικανική έκδοση.[12] «Ο πολλαπλασιασμός των στοιχείων που συνθέτουν ένα έργο απαιτεί τη συμμετοχή του μυαλού, τη συνεργασία των διαφορετικών του δυνάμεων. Δεν είναι συμπτωματικό ότι, ιστορικά, τα παραδοσιακά και αρχαία έργα που συνδυάζουν λέξεις και εικόνες αποδίδονται με το μαγικό όνομα Ένοράσεις (Illuminations)», γράφει η Αντνάν.[13] Αρκεί να πούμε, για να κατανοηθεί η σημασία των δικών της ενοράσεων, ότι, το 1984, ο Robert Wilson την προσκάλεσε να γράψει το γαλλικό λιμπρέτο της πολύωρης όπερας Εμφύλιοι Πόλεμοι: ένα δέντρο μετριέται καλύτερα όταν είναι πέσμενο κάτω.[14] Την αγγλική μετάφραση, η οποία διαφέρει σε κάποια σημεία από το γαλλικό πρωτότυπο, την έκανε η ίδια η Αντνάν. Οι αριθμοί στις παρενθέσεις στο δικό μου κείμενο παραπέμπουν στις αριθμημένες ενότητες του ποιήματος.
*
Η Αραβική Αποκάλυψη
1.
Ένας κίτρινος ήλιος ένας πράσινος ήλιος ένας κόκκινος ήλιος ένας μπλε ήλιος
ένας 
κόκκινο ένα 
μπλε
ένας μπλε κίτρινος ήλιος ένας κίτρινος κόκκινος ήλιος ένας μπλε πράσινος ήλιος ένας
[….]
ένας ήρεμος μπλε ήλιος σ’ ένα τραπέζι παιχνιδιών ένα κόκκινο που είναι μπλε και μια ρόδα
[…]
Ένας άλλος ήλιος ζηλεύει το κίτρινο ερωτευμένο με το κόκκινο τρομοκρατημένο από το μπλε και οριζοντιωμένος
Ένας ρομαντικός ήλιος όπως το ζηλιάρικο κίτρινο όπως ερωτευμένο μπλε όπως ένα σύννεφο
Ένας αδύναμος ήλιος, ένας ντροπαλός
ήλιος 
ένας
πολεμοχαρής ήλιος ματαιόδοξος και δυστυχισμένος
Ένα 
φαραωνικό καράβι ένας
αιγυπτιακός ήλιος ένα ηλιακό σύμπαν και ένας συμπαντικός ήλιος
Ένα ηλιακό βέλος διατρέχει τον ουρανό Ένα μάτι φοβάται τον ήλιο ο ήλιος είναι ένα μάτι
Ένας σωληνοειδής ήλιος στοιχειώνεται από
τις σωληνώσεις της θάλασσας 
ένας βλαβερός και ματαιόδοξος ήλιος
Ένας 
χόπι ένας ινδιάνικος ήλιος
κόκκινος ένας άραβας ήλιος καφετής ένας ήλιος κίτρινος και μπλε
[…]
3.
Η νύχτα του μη γεγονότος. Πόλεμος στον άδειο ουρανό. Απουσία Φαντάσματος.
Κηδείες. Φέρετρο μη καλυμμένο από τριαντάφυλλα. Άοπλος πληθυσμός. Μακρύς.
Μακρά η πορεία του κίτρινου ήλιου από το τζαμί στην άδεια πλατεία. Τα ταξί βουβά.
Στρατός με πολιτικά. Σιωπηλή νεκροφόρα. Η μουσική σιώπησε. Παλαιστίνιοι δίχως Παλαιστίνη.
H νύχτα των σπουδαίων Ίνκα δεν έλαβε χώρα. Αεροπλάνα δίχως μηχανές. Ήλιος σβησμένος.
Ψαράδες δίχως βάρκες ψάρια δίχως θάλασσα βάρκες δίχως ψάρια θάλασσα δίχως ψαράδες
[…]
Τα μικρά φώτα δεν άναψαν. Κανένα παιδί δεν έχει πεθάνει. Δεν βρέχει
Δεν είπα ότι η άνοιξη ανάσαινε. Ο νεκρός δεν επέστρεψε.
Το τζαμί εκτόξευσε την ανήκουστη προσευχή. Χαμένη στα κύματα.
Ο δρόμος έχασε τις πέτρες του. Στραφταλιστή άσφαλτος. Άχρηστοι δρόμοι. Νεκρός Στρατός.
Σβησμένος ο δρόμος. Να σβήσεις το γκάζι. Πρόσφυγες δίχως κρησφύγετο και δίχως κερί.
Η πομπή καθόλου δεν φοβήθηκε. Ο χρόνος προσπέρασε. Σιωπηλό Φάντασμα.
[…]
Ο πολυαναμενόμενος εχθρός δεν ήρθε. Έφαγε τον κίτρινο ήλιο του και ξέρασε.
O χρόνος λεμόνι συνθλιμμένο από μια ρόδα κονιορτοποιημένο κάτω από μια κηδεία.
Ανάμεσα στη Βηρυτό και τη Σιδώνα υπάρχει θάλασσα. Αυτή η νύχτα δεν είναι του πολέμου.
Τίποτα δεν συνθλίβεται από τη σιωπή. Όπλα σκουριάζουν μέσα στους ταξιδιωτικούς σάκκους.
Η επανάσταση.
6.
Ήλιος της Γουίτσιτα! Καίει ο ήλιος τη μοναδική ακίδα του καλαμποκιού! Ο φαλλός του δημάρχου
Ένας ήλιος στην Γουίτσιτα. Τρεις ταύροι στη Σεγιέν. ΣΤΟΠ οι σκέψεις μου αναδύονται!
Ω καταστροφή ΣΤΟΠ Ω ήλιε ΣΤΟΠ Ω ευλογία ΣΤΟΠ ΣΤΟΠ μια σπασμένη μηχανή
ένα στρογγυλεμένο και κιτρινισμένο μάτι από τη φυλακή ΣΤΟΠ Το Σαιντ Κουέντιν κυλάει κάτω από τον ήλιο
ένα ηλιακό καράβι, ένα φοινικόδεντρο στο ψυγείο και η Κορδιλλιέρα των Άνδεων παραμάσχαλα
Ταξίδι στο κοίλο μιας κοιλάδας στο κέντρο της μνήμης μου γραφή απανθρακωμένη στο θειάφι
Αφηγούμαι τον ήλιο απαντάει αποκωδικοποιώ μου στέλνει νέα τηλεγραφήματα αποκωδικοποιώ
Το δέντρο στο κέντρο του ήλιου στέλνει ένα μήνυμα ΜΠΖΖ, ΜΠΖΖ ΜΠΖΖ ΜΠΖΖΖ ένας
καρκίνος σπρώχνει.
Στο λαιμό του το δέντρο κουβαλάει έναν καρκίνο αλλά έναν καρκίνο ηλιακό μωρό ηλιακό
Η λίμνη Λαπάζ η Θάλασσα του Κορτέζ το μπλε του μελανιού πάνω στο βράχο. Αιχμηρές οι
άκρες του ωκεανού
Η θάλασσα είναι πράσινη όπως πρασινισμένη είναι και η μητέρα από τον πονόδοντο.
Ακρωτηριασμένη. Αρτώ-το-Βασανιστήριο.
Ένας ήλιος του Ντιάρμπακιρ, μια χαράδρα κάτω από το οχυρό και κελαριστά νερά
ένας ήλιος του Μαρντίν και η άνοιξη εξερράγη Ω το μωβ βελούδο των λόφων!
ένας τούρκικος ήλιος, ένας άραβας ήλιος ένας κούρδικος ήλιος ένας ινδουιστικός ήλιος=
κουκουβάγια
Ένα ηλιακό πρωινό πάνω στον Ευφράτη. Η Γουίτσιτα που κλαίει στη μήτρα του Βασιλιά
[…]
ΣΤΟΠ ΣΤΟΠ
Η τρέλα γυρνάει γυρνάει στον ομφαλό του συρταριού Ένα δύο τρία τέσσαρα
Ένας πράσινος ήλιος, ένας μωβ ήλιος ένας ήλιος στο Χάσι Μεσαούντ μαύρος ήλιος
ένας ήλιος γεμάτος βενζίνη και πετρέλαιο μαζούτ αλκοόλη και δάκρυα
ένας ήλιος κίτρινος σαν κρόκος κλειδωμένος σ’ ένα άσυλο ΣΤΟΠ νύχτα στο Γκάζιαντεπ
μια πολύχρωμη γυναίκα καθισμένη στους τάφους κάτω από το βλέμμα του ήλιου
Η ζωή μου λεωφόρος ποδοπατημένη από τα στρατεύματα ο στρατηγός ήλιος καταστρέφει
ένας θριαμβευτής ήλιος ένας ίλιγγος στο πόδι του κρεβατιού και σκάλες που κατρακυλούν
ένας ήλιος σειρήνα ασθενοφόρου άστρα που καταρρέουν και βροχή από γαλαξίες ω σιωπή!
ένας ήλιος κόβει τη Συρία στα δύο δακρυγόνα δέντρα μαύρο πουλί από το Σουβάρ
ένα ρυάκι τραγουδά κάτω απ’ το φρέσκο χορτάρι ένα άλογο επιστρέφει σπίτι του και ο ήλιος
περνάει από δίπλα…
7.
[…]
ένας κτηνώδης ήλιος σέρνεται πάνω στη σπονδυλική μου στήλη και τρώει το λαιμό μου Τα μαλλιά του
πέφτουν τα μαλλιά του Στους δρόμους ο φασισμός στα πράσινα ντυμένος αυνανίζει τα όπλα του
Ω παλινόστροφη περιπέτεια! Είδα τη Βηρυτό παραλογισμένη να γράφει με αίμα Θάνατος στο φεγγάρι!
Ένας πύραυλος συντρίβει το σπίτι. Οι σφαίρες κροταλίζουν. Ξεκοιλιάζουν ένα μαγαζί.
Ποδοπατάνε μια γάτα.
Πήρα τον ήλιο απ’ την ουρά και τον πέταξα στο ποτάμι. Έκρηξη. ΜΠΟΥΜ…
Βηρυτός συφιλιασμένη πόρνη ρυπαρή…..ο ήλιος έχει μολυνθεί από την πόλη
ο μπλε ήλιος υποχωρεί ένας Κούρδος σκοτώνει έναν Αρμένιο ένας Αρμένιος σκοτώνει έναν Παλαιστίνιο… […]
Ανθισμένοι ευκάλυπτοι. Οι Άραβες είναι κάτω από τη γη. Οι Αμερικανοί στη σελήνη
ο ήλιος έφαγε τα παιδιά του εγώ η ίδια ήμουν ένα ευτυχισμένο πρωινό.
10.
Ένα ροζ περιστέρι συνέτριψε ένα ανθρώπινο πρόσωπο Στο ράμφος του μια ηλιακή τρίχα
ένας κίτρινος ήλιος στοπ ένας πράσινος ήλιος στοπ ένας μπλε ήλιος στοπ
Ζήτησα από τον ήλιο να μην διαμελίσει το σώμα μου το δια παντός ενοποιημένο
Ο ήλιος φωνάζει τη ζέστη του. Φωνάζει τον πόνο του. Η κραυγή των φυτών ΣΤΟΠ
ένας κίτρινος ήλιος ένας ήλιος που ουρλιάζει ένας μπλε ήλιος ένας ήλιος που στάζει ηλεκτρόδια
ένας τρελός ήλιος ένας κίτρινος ήλιος ένα φοινικόδεντρο βλεφαρίζει στο μάτι του ήλιου
ένας ήλιος-ασθενοφόρο κουβαλάει τον Χριστό στο τρελλάδικο Κοντά στους πιθήκους
ένας κίτρινος ήλιος μισεί το πράσινο χρώμα ένας πράσινος ήλιος μισεί τα φυτά Χου ! ! !
O ήλιος αιωρείται πέρα δώθε από το ένα σύμπαν στο άλλο ΣΤΟΠ ο ήλιος αιωρείται πέρα δώθε
από το ένα σύμπαν στο άλλο
[…]
ένας ήλιος είναι η κοιλιά μου νας ήλιος είναι το σύστημα που ξεκινάει από την καρδιά
ένας ήλιος είναι αυτός ο γαλαξίας που τρέχει από το στόμα μου ένας ήλιος που στροβιλίζεται
ο ήλιος φωνάζει τη θερμότητά του. Ο ήλιος φωνάζει το φως του ο ήλιος είναι ΣΑΤΑΝΑΣ
ΤΟΝ ΘΕΛΩ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΚΟΥΦΟΣ ΚΑΙ ΝΕΚΡΟΣ ΟΡΙΖΟΝΤΙΩΜΕΝΟΣ ΣΑΝ ΕΝΑ ΥΛΟΤΟΜΗΜΕΝΟ ΔΑΣΟΣ
[…]
12.
[…]
Φύτεψα τον ήλιο σαν σημαία καταμεσής του ουρανού
[…]
13.
Επτά χιλιάδες Άραβες πολιορκημένοι, διψασμένοι τυφλωμένοι ΣΤΟΠ σβησμένοι ήλιοι
Υπάρχουν όγκοι στους κρατήρες της σελήνης και στους αμμόλοφους του Άρη
Επτά χιλιάδες Άραβες στην κοιλιά ενός σμήνους από γύπες ΣΤΟΠ ένας ήλιος κίτρινος
μέσα στα μάτια
Ω χιλιαστική πείνα ω Χαναάν πάνω στο χάρτη του ήλιου
Ισχυροί άνεμοι ξέφυγαν απ’ τον πυρηνικό κλίβανο ΧΟΥ ! ΧΟΥ !
[…]
Ω στρατιώτες ηλιακοί και νυχτερινοί που ζούν στις όχθες ενός υπονόμου
Ω στρατόπεδο Τελ Ζαατάρ του θυμαριού και της λουίζας όζεις την οσμή πτώματος
[…]
Ω πόσο επίπεδη είναι η θάλασσα Ισοπεδωμένο μέταλλο Το ψωμί είναι ένα κομμάτι ατσάλι
ένας κίτρινος ήλιος ένας μαύρος ήλιος ένας κόκκινος ήλιος ένας άσπρος ήλιος
ο ήλιος περιπλανιέται μέσα στα μάτια μας ο ήλιος είναι ένα Αραβικό πτώμα
Ήλιος της Βαβυλώνας ήλιος του Γκιλγκαμές ήλιος του Μωάμεθ
Ένας κρατήρας άνθισε μέσα στο σώμα της ερήμου ΣΤΟΠ είναι το μάτι ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ
Ανάσταση των νεκρών ΣΤΟΠ Ανάσταση των πλανητών ΣΤΟΠ Ανάσταση των λαών.
14.
[….]
Επέλεξα την περιπλάνηση ΣΤΟΠ Ενας κίτρινος ήλιος έχει ανατείλει πάνω από το στρατόπεδο
ένας μωβ ήλιος στο μάτι της Χαναάν ένας πράσινος ήλιος για το Ισλάμ
ένας λευκός ήλιος πάνω από τους αγρούς του μέλλοντος [14.5] ένας καρχαρίας ταξιδευτής
Ω! ο ήλιος είναι ένας καρχαρίας που κυνηγάει αστέρια στου ουρανού τις θάλασσες
επέλεξα έναν φύλαρχο γιο της Ανδρομέδας και του Ήλιου
ο νεαρός βασιλιάς της Συρίας κινείται μες στην θυελλώδη αστάθεια των ουρανών
κίτρινος ήλιος μπλε ήλιος τατουάζ μέσα στους κρατήρες και τις πληγές
Κάψανε τα χλωροφόρμια έφαγαν τα αντισηπτικά ΣΤΟΠ γελάσανε
μισθοφόρος ήλιος άραβας αντι-ήλιος ΜΕΓΑΛΗ ΜΑΥΡΗ ΤΡΥΠΑ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ
Ανέβηκα στην κολόνα Ανέβηκα στο βουνό
Ανέβηκα στο σύννεφο [14.13 ] Ανέβηκα στον ήλιο
Και είδα: μασκοφορεμένους άντρες να σφάζουνε
Πρέπει να πιούμε αίμα για να ενωθούμε μαζί τους και να τους περιμένουμε στην κόλαση
Ω γαληνεμένε ήλιε αιώνιε πατέρα των παιδιών της Χαναάν
Βαβυλώνιος κατακλυσμός πρόγονος των Αράβων Του ανέμου του Ανέμου
Ένα δύο τρία . . . μηνύματα μεταδίδονται από τους υπολογιστές
Κοιμάμαι μ’ ένα ραδιόφωνο στα χέρια ΣΤΟΠ Κοιμάμαι στο Τελ Ζαατάρ
Στην πόρτα του Παραδείσου ΣΤΟΠ ένα ηλιακό λουτρό
Βλέπω πυραύλους ανάμεσα στα δέντρα. Το τσιμέντο να πυρπολείται
Κλουβιά να καταρρέουν να σπάνε να συνθλίβουν εμπόρους Τα σημεία του ορίζοντα εκρήγνυνται
Κοιμάται το εμβολιασμένο με αθωότητα άλογο κάτω από την σεληνιασμένη σελήνη
15.
Στους διαδρόμους του ήλιου κατασκευάσαμε δηλητηριώδεις θρησκείες
Κάψαμε τα παιδιά πριν γεννηθούν Χου! Χου! Η θεά του ήλιου [15.2]
Ο εγκέφαλος είναι ένας ήλιος ΣΤΟΠ ο ήλιος είναι ένας εγκέφαλος ΣΤΟΠ ο ουρανός είναι ένα μάτι
Κάθε πυρηνική έκρηξη αναπτύσσεται σε έναν ήλιο-εγκέφαλο ανθισμένο σαν λουλούδι
[….]
22.
Είμαι ο προφήτης ενός άχρηστου έθνους ΣΤΟΠ
[…]
Είμαι ο δικαστής που κάθεται σε κάθε υπολογιστή και φωνάζει ΠΌΤΕ ΠΙΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ;
[…]
24.
ήλιος άρχοντας των λέξεων ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΜΑ ΣΤΟΠ
[Μεταξύ στίχων 24.3 και 24. 4σχεδιο]
ένας κίτρινος ήλιος μια λέξη ένας ήλιος μου χει καθίσει στο λαιμό
ανάμεσα στον Τίγρη και τον Ευφράτη ο ήλιος τρέμει πάνω από τη γη
ανάμεσα στον ποταμό Μες και την Ισπανία ένας κίτρινος ήλιος θυμάται
τα λόγια είναι φτιαγμένα από άτομα του ήλιου ΣΤΟΠ ΧΟΥ! ΧΟΥ! ΧΟΥ!
Ο Μπωντλαίρ μισθοφόρος που πουλάει στις φυλές του ήλιου τις λέξεις ισάριθμες με τόσες σφαίρες!
Ήλιε ανθρωπογνώστη o ήλιος είναι ένας λόγος κρατημένος απ’ τα δάχτυλά μας
Ήλιος: αγέλες ποιητών φανερώνουν την έκπτωτη δύναμη των λέξεων
ΜΕΓΑΛΑ ΦΩΣΦΟΡΙΖΟΝΤΑ ΔΑΚΤΥΛΙΔΙΑ ΑΛΥΣΟΔΕΝΟΥΝ ΤΗΝ ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟ ΔΕΝΤΡΟ
ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ
ένας κίτρινος ήλιος, ένας μπλε ήλιος, ένας μαύρος ήλιος, η γλώσσα έχει βραχυκυκλώσει ΣΤΟΠ
Μπωντλαίρ μισθοφόρε δολοφόνε του Ζεράρ ντε Νερβάλ ΣΤΟΠ
ήλιος Αβικέννας δήμιος του αλ Χαλάζ πεταμένος στα ρείθρα της Ανδαλουσίας
ο ήλιος απογυμνώθηκε από τις λέξεις του στο Ντοφάρ για να ταξιδέψει ανάμεσα στους γαλαξίες
26.
Ποιος είναι; Είναι ο Χριστός με το κεφάλι του μεταμορφωμένο σε άσπρο ήλιο
[…] Η διαθήκη του; Ένα χαρτονόμισμα δέκα δολλαρίων απεσταλμένο στη Νέα Υόρκη
[…]
Το μέλλον του; Μια διαδοχή τάφων στο κέντρο της πόλης
Ποιος είναι; Είναι ο Χριστός με το κεφάλι του εσαεί μπανταρισμένο μ’ ένα λευκό επίδεσμο
Η κόρη του; ΕΙΝΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΧΩΡΙΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
37.
Κατεβαίνω τις σκάλες της Θείας Κωμωδίας κάτω από τον τύμβο του Τελ Ζαατάρ
Τα δευτερόλεπτα είναι γεμάτα δάκρυα με άμμο και τα μάτια φυτεμένα με φτέρες
Καταδικασμένη είναι η ΜΕΡΑ ΚΑΤΑΔΙΚΑΣΜΕΝΗ ΝΤΟΥΜ ΝΤΟΥΜ ΣΠΛΑΣ ΚΑΙ ΝΤΟΥΜ
Σκοτώσαν το όνειρο μ’ ένα τσεκούρι ! μ’ ένα τσεκούρι ! μ’ ένα τσεκούρι!
Κατηφορίζω προς ένα ποτάμι στερεμένο από νερό μπροστά από μισθοφόρους
Το μίσος τους είναι λαίηζερ τα βλέμματά τους καταδύσεις στην κόλαση
Η νύφη του νεκρού φενταγίν έχασε το χέρι και το πόδι της
Στον ορίζοντα χέρια παιδιών προχωρούν σαν πουλιά που περπατάνε
Ο ήλιος πέρασε την νύχτα κάτω από τη γη ανάμεσα στους τρελούς και τους αρρώστους
και είδα μεταξοσκώληκες μακριούς όσο οι ελέφαντες […]
59.
Όταν ο ήλιος θα έχει διατρέξει την τελευταία του τροχιά
η φωτιά θα καταβροχθίσει ζώα φυτά και πέτρες
η φωτιά θα καταβροχθίσει τη φωτιά και τον τέλειο κύκλο της
όταν ο τέλειος κύκλος καεί κανένας άγγελος δεν θα εμφανιστεί ΣΤΟΠ
ο ήλιος θα εξαλείψει τους θεούς τους αγγέλους και τους ανθρώπους
και θα εξαλείψει τον εαυτό του εν τω μέσω των θυγατέρων του
και τότε η Ύλη-Πνεύμα θα γίνει ΝΥΧΤΑ
μέσα στη νύχτα μέσα στη νύχτα θα ανακαλύψουμε τη γνώση την αγάπη και την ειρήνη
*
Ήλιοι
Στην Αραβική Αποκάλυψη, ο ήλιος, ένα κλασσικό σύμβολο της καθολικής αλήθειας, χρωματίζεται, προαναγγέλλοντας με αυτόν τον τρόπο τον κατακερματισμό του σε αντίπαλες, συμπληρωματικές ή και αντιφατικές ιδιότητες: ο ήρεμος ήλιος της παιγνιώδους καλλιτεχνικής δημιουργίας εμπεριέχει τον καννιβαλικό ήλιο του πολέμου και της συμπαντικής καταστροφής αλλά και τον βασανισμένο ήλιο που συμπάσχει με τους αδικημένους.
Ένας κίτρινος ήλιος ένας πράσινος ήλιος ένας κόκκινος ήλιος ένας μπλε ήλιος
ένας κόκκινο ένα μπλε
ένας μπλε κίτρινος ήλιος ένας κίτρινος κόκκινος ήλιος ένας μπλε πράσινος ήλιος ένας
[….]
ένας ήρεμος μπλε ήλιος σ’ ένα τραπέζι παιχνιδιών ένα κόκκινο που είναι μπλε και μια ρόδα
[…]
Ένας άλλος ήλιος ζηλεύει το κίτρινο ερωτευμένο με το κόκκινο τρομοκρατημένο από το μπλε και οριζοντιωμένος
Ένας ρομαντικός ήλιος όπως το ζηλιάρικο κίτρινο όπως ερωτευμένο μπλε όπως ένα σύννεφο
Ένας αδύναμος ήλιος, ένας ντροπαλός
ήλιος ένας
πολεμοχαρής ήλιος ματαιόδοξος και δυστυχισμένος (1)
Στην πρώτη ενότητα, είναι σαν να βλέπουμε ένα παιδί να κατασκευάζει στο «τραπέζι παιχνιδιών» «ήρεμους» ήλιους με έντονα χρώματα σαν κι αυτά που χρησιμοποιεί η ίδια η Αντνάν στη ζωγραφική της. Το παιδί παίζει με τις λέξεις και τα χρώματα, τα συνδυάζει για να δημιουργήσει κάτι καινούργιο: έναν «μπλε κίτρινο» ήλιο που καταργεί τις αποστάσεις ασφαλείας που καθιστούν τους ήλιους διακριτές οντότητες: έτσι, στον τρίτο στίχο απαλείφονται τα κενά διαστήματα που υπάρχουν ανάμεσα τους στην πρώτη γραμμή, και οι διαφορετικές σημάνσεις που τους ταυτοποιούν στη δεύτερη.[3] Όμως η δημοκρατική σύγχυση που εγκαθιδρύεται στον τρίτο στίχο δεν μπορεί να αναιρέσει το γεγονός ότι «εγώ αγαπάω έναν κίτρινο ήλιο, εσύ αγαπάς ένα μπλε ήλιο, αυτός αγαπάει έναν κόκκινο ήλιο» (11). Οι αντιζηλίες και η κτητικότητα των ερωτευμένων ήλιων, ο τρόμος απέναντι στην παρουσία του άγνωστου άλλου, προμηνύουν εντάσεις ανάμεσα στους ήλιους ακόμα και την εποχή της αθωότητας.
Το ίδιο «το χρώμα», σύμφωνα με την Αντνάν, «εκφράζει τη θέληση για δύναμη που διακατέχει την ύλη».[4] Η κάθε απόχρωση φαίνεται να διεκδικεί την προσοχή μας κατ’ αποκλειστικότητα: ας μην ξεχνάμε ότι υπάρχει το «αυτοκρατορικό κίτρινο», το «πρωσσικό μπλε», το «ινδικό κίτρινο», και ότι τα χρώματα μπορεί να συνδέονται με συναισθήματα όπως ο φόβος και ο φθόνος.[5]
Στο ποιητικό σύμπαν της Αντνάν, συνυπάρχουν «ο πολεμοχαρής… ματαιόδοξος ήλιος» με τον «αδύναμο… ντροπαλό ήλιο», ο αιγυπτιακός φαραωνικός ήλιος με τον συμπαντικό ήλιο των Ινδιάνων Χόπι, αρχή κάθε δημιουργίας, και τον καφετή ήλιο των Αράβων που προκύπτει από την σύνθεση των βασικών χρωμάτων (1). Αυτός ο «άραβας ήλιος ο αξιοκαταφρόνητος άραβας ήλιος» εμφανίζεται αργότερα με αντιφατικές ιδιότητες: «θριαμβευτής» και συνάμα «ηττημένος» (8).
Οι ήλιοι είναι ανύσματα εν εξελίξει, μολυσμένοι, στον πυρήνα τους, από την Ιστορία (7). Υπάρχει «ο ήλιος του πολέμου στην Βηρυτό» (7) «ο μαύρος ήλιος στο [διυλιστήριο] Χάσι Μεσαούντ / ένας ήλιος γεμάτος βενζίνη και πετρέλαιο» (6). Επίσης υπάρχει ο «ήλιος-μάτι» (1) «ανθρωπογνώστης» (24), παντογνώστης κατάσκοπος, τρομαχτικός σαν το ανοιχτό μάτι του πτώματος, παραμορφωμένου από μπάλα κανονιού, που μας κοιτάει· «ο ήλιος είναι ένα αραβικό πτώμα» [6] (13). «Ο ήλιος βασανίζει το μάτι του Άραβα μέσα στις φυλακές του Εχθρού. Ήλιος σιωπή κίτρινη». (2) «Ένα στρογγυλεμένο και κιτρινισμένο μάτι» είναι η ζωή εν τάφω στη διαβόητη φυλακή θανατοποινιτών του Σαιντ Κουέντιν· «ένας ήλιος σαν κρόκος αυγού κλειδωμένος σ’ ένα άσυλο» (6), είναι η τρέλα και η δυστυχία που φοβόμαστε να κοιτάξουμε κατάματα.
Ο ήλιος «διαμελίζει το σώμα» (10) της προφητικής φωνής όπως «κόβει τη Συρία στα δύο» (6).[7] Το ποιητικό εγώ επαίρεται: «φύτεψα τον ήλιο σαν μια σημαία καταμεσής του ουρανού» (12) και μιμείται με παιδικό σαδισμό την πολεμική βία: «Οι σφαίρες κροταλίζουν. Ξεκοιλιάζουν ένα μαγαζί. Ποδοπατάνε μια γάτα. Πήρα τον ήλιο από την ουρά και τον πέταξα στο ποτάμι. Έκρηξη. ΜΠΟΥΜ…» (7) Ανώφελο να πληρώσεις με το ίδιο νόμισμα τον «κτηνώδη» ήλιο του πολέμου. Ο ήλιος είναι καννίβαλος, καταβροχθίζει το σώμα. (7) Η εκδίκηση του ήλιου-Σατανά διαιωνίζει τον κύκλο της βίας και επιφέρει τον αφανισμό της φύσης: ο κουφός και νεκρός ήλιος είναι οριζοντιωμένος σαν «ένα υλοτομημένο δάσος» (10).[8] Η φωτοσύνθεση είναι αδύνατη καθώς ένα εμφύλιος έχει ξεσπάσει ανάμεσα στα στοιχεία του βιολογικού κύκλου: «ένας κίτρινος ήλιος μισεί το πράσινο χρώμα ένας πράσινος ήλιος μισεί τα φυτά» (10). Τίποτα δεν είναι πια φυσικό. «Δακρυγόνα δέντρα» κουβαλούν τον «ηλιακό καρκίνο». «Η θάλασσα ισοπεδωμένο μέταλλο Το ψωμί είναι ένα κομμάτι από ατσάλι» (6). Ο «σωληνοειδής ήλιος» (1) φωτίζει τις «καταδύσεις στην κόλαση», εκεί που το μίσος των μισθοφόρων διαχέεται σαν «λαίηζερ» (37). Δυσδιάκριτα τα όρια τού μέσα και τού έξω: «κάθε πυρηνική έκρηξη αναπτύσσεται σε έναν ήλιο-εγκέφαλο ανθισμένο σαν λουλούδι. Ο εγκέφαλος είναι ένας ήλιος… ο ήλιος είναι ένας εγκέφαλος.» (14). Η Αποκάλυψη αγγίζει κάθε κύτταρο της ύπαρξης, κάθε γωνιά του πλανήτη. Είναι «ένας κρατήρας μέσα στο σώμα της ερήμου» (13), σαν κι αυτούς που είδαμε στην ταινία Sirat (2025), «ΜΙΑ ΜΕΓΑΛΗ ΜΑΥΡΗ ΤΡΥΠΑ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ» (14), «ένας διαρκής πόλεμος που δεν οδηγεί ποτέ στην επανάσταση» (26). «Ο πόλεμος», γράφει η Cixous, «προκαλεί τερατώδεις επιφάνειες: σε αυτές τις στιγμές αποκάλυψης, γίνεται αντιληπτή η ωμότητα της μεταμόρφωσης του κόσμου· η αιματοβαμμένη μεταμφίεσή του μοιράζει την κοινωνία σε δρώντες και θεατές, ρόλοι καθόλου αξιοζήλευτοι και οι δυο».[9] Η ενορατική ποιήτρια-μάρτυρας της Αποκαλυπτικής βίας εικονοποιεί όσα το βλέμμα μας δεν αντέχει να δει στο θέατρο του πολέμου.[10] Τα λόγια της αφήνουν σημάδια: είναι ο ήλιος-«τατουάζ μέσα στις πληγές» (14)· είναι ο ήλιος που «έκλαψε» όταν είδε «γυναίκες παιδιά άντρες» να ’ναι «όλοι σκοτωμένοι» (13).
2. Το ιστορικό πλαίσιο της προφητείας: η ποιήτρια ως ιστορικός
Υπάρχει μια τοποθεσία που στοιχειώνει το ποίημα: το προσφυγικό στρατόπεδο Τελ Ζαατάρ. Όλες οι άλλες τοποθεσίες εξακτινώνονται από αυτή τη μαύρη τρύπα της καταστροφής: «Ο ήλιος οδηγεί τα παιδιά στο σφαγείο ΣΤΟΠ το Τελ Ζαατάρ στη νίκη» (12). «Βηρυτός-θειικό-οξύ ΣΤΟΠ η Καραντίνα πυρπολεί τους τροφίμους της ΣΤΟΠ Βηρυτός […] Είδα ένα γεράκι να τρώει τον εγκέφαλο ενός παιδιού στους σκουπιδότοπους τού Ντικουανέχ [δίπλα στο Τελ Ζαατάρ]» (7).[11] «Επτά χιλιάδες Άραβες πολιορκημένοι, διψασμένοι τυφλωμένοι ΣΤΟΠ σβησμένοι ήλιοι / Ω χιλιαστική πείνα Ω Χαναάν στον χάρτη του ήλιου / Ω στρατιώτες ηλιακοί και νυχτερινοί που ζουν στις όχθες ενός υπονόμου / Ω στρατόπεδο Τελ Ζαατάρ του θυμαριού και της λουίζας όζεις την οσμή πτώματος» (13). «Κοιμάμαι με ένα ραδιόφωνο στα χέρια μου ΣΤΟΠ Κοιμάμαι στο Τελ Ζαατάρ». (14)« Το Τζισρ ελ Μπασά προετοιμάστηκε για την Αποκάλυψη το Τελ Ζαατάρ αρωματισμένο με λουλούδια» (34). «Οι πολιορκημένοι Παλαιστίνιοι περπατάνε στα τέσσερα» (35) «Κατεβαίνω τις σκάλες της Θείας Κωμωδίας κάτω από το τύμβο του Τελ Ζαατάρ» (37). «Είμαστε όλοι μελλοντικά πτώματα ο ήλιος σαν και σένα καλυμμένος με λουλούδια […] η τελευταία επίθεση σάρωσε το Τελ η μυρωδιά του θυμαριού προοιωνίζεται τη δυστυχία […] η σκληρότητα των μεν επικαλέστηκε για σωτηρία της την σκληρότητα των δε η μοίρα έχει εκτροχιαστεί […] εγώ ανέπνευσα την ανάσα των πανουκλιασμένων και με έδιωξαν από το στρατόπεδο / λιθοβολώντάς με λιθοβολώντας με λιθοβολώντας με / οι ζωντανοί κοιμηθήκαν 59 μέρες με τα πτώματα 59 μέρες 59 μέρες / δίχως να υπολογίσουμε τις νύχτες και τις ώρες» (45).
Η Αραβική Αποκάλυψη χωρίζεται σε 59 ενότητες: όσες και οι μέρες που κράτησε η πολιορκία του προσφυγικού στρατοπέδου Τελ Ζαατάρ (η ονομασία σημαίνει «λόφος του θυμαριού») από τους Χριστιανούς Φαλαγγίτες, τη φασιστική παραστρατιωτική οργάνωση του κόμματος Καατέμπ που ιδρύθηκε το 1936 από τον Γκεμαλιέλ.[12] Στο στρατόπεδο έμεναν Παλαιστίνιοι εκδιωχθέντες από τα χωριά και τις πόλεις τους κατά τη διάρκεια της Νάκμπα το 1948, και σιίτες μουσουλμάνοι αγρότες που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους στον Νότιο Λίβανο εξαιτίας των Ισραηλινών πολιτικών της «καμμένης γης».[13] H πολιορκία στοίχισε τη ζωή σε 2,200-4,280 ανθρώπους, οι περισσότεροι εκ των οποίων άμαχοι, και οδήγησε στον εκτοπισμό 30,000 Παλαιστινίων. Πολλά παιδιά πέθαναν από την έλλειψη νερού και φαρμάκων. Την μέρα της τελικής επίθεσης, στις 12 Αυγούστου 1976, σκοτώναν ακόμα και αυτούς που είχαν καταφύγει στη Δυτική Βηρυτό.[14] Το 1982, όταν συντελέστηκε μια ανάλογη σφαγή στα στρατόπεδα Σάμπρα και Σατίλα, μαθεύτηκε ότι ο Ισραηλινός στρατηγός Μπεν-Ελιέζερ, μετέπειτα στρατιωτικός διοικητής της Δυτικής Όχθης, επέβλεπε την σφαγή στο Τελ Ζαατάρ.[15] Tο Ισραήλ και η Συρία συνέδραμαν στον αποκλεισμό και την εξολόθρευση των προσφυγικών πληθυσμών.[16] Το Τελ Ζαατάρ ισοπεδώθηκε. Καμμία σήμανση δεν μαρτυρά την ύπαρξή του.[17] Το ποίημα της Αντνάν ανασταίνει το τοπίο που έχει αποσυρθεί, μαζί με τα τραύματά του.
Μερικούς μήνες πριν, Κούρδοι και Παλαιστίνιοι είχαν σφαγιαστεί στο προσφυγικό στρατόπεδο της Καραντίνα.[18] Τότε η PLO προχώρησε σε αντίποινα σκοτώνοντας αμάχους στο χριστιανικό παραθαλάσσιο χωριό Νταμούρ. Μετά επακολούθησε η εξίσου σκληρή απάντηση των Φαλαγγιτών στο στρατόπεδο Τζισρ ελ Μπασά και λίγο αργότερα στο Τελ Ζαατάρ. Αρκετοί Παλαιστίνιοι, σύμφωνα με τον δημοσιογράφο Ρόμπερτ Φισκ, θεώρησαν ότι, εάν ο Αραφάτ είχε παραιτηθεί της στρατιωτικής αντίστασης, η σφαγή στο Τελ Ζαατάρ θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί.[19] Σίγουρα, δεν θα μπορούσε να υπάρχει νίκη για το Τελ Ζαατάρ όταν «παιδιά καίγονται πριν γεννηθούν» (14) «όταν ο ήλιος οδηγεί τα παιδιά στο σφαγείο.» (12). Ο Λίβανος είχε μετατραπεί σε πεδίο μάχης και γι’ αυτό δεν ευθύνονταν κυρίως ή αποκλειστικά όσοι αντιστέκονταν στην κατοχή. Τον Νοέμβριο του 1974, το Ισραήλ βομβάρδισε τα στρατόπεδα της PLO στη Βηρυτό και την Τρίπολη, την ίδια εποχή που στον ΟΗΕ γίνονταν προσπάθειες εξεύρεσης ειρηνευτικής λύσης. Οι Παλαιστίνιοι συνέχιζαν να στέλνουν κομmάντος στα σύνορα με το Ισραήλ.[20] Νέα στοιχεία επιβεβαιώνουν την Αντνάν που, σε συνέντευξή της το 1983, έλεγε ότι, από το 1948 και μετά, στόχος του Ισραήλ ήταν η κατοχή του Νότιου Λιβάνου και η εκδίωξη των Παλαιστινίων.[21] Ο εμφύλιος σηματοδοτούσε έναν εκθετικό πολλαπλασιασμό συγκρούσεων. «Φτωχοί εναντίον των φτωχών», Άραβες κατά Αράβων ‒«ο ήλιος ενώνει τους Άραβες εναντίον των Αράβων» (21)‒ αντιπαλότητες μεταξύ εθνικών μειονοτήτων, σεκταριστικές έριδες, όλες αυτές οι συγκρούσεις είναι παραφυάδες που ξεπήδησαν από τον κορμό της αντιπαράθεσης ανάμεσα στο σημιτικό βασίλειο της Χαναάν και το πράσινο του Ισλάμ (13, 14), εχθρότητα που η εθνικιστική προπαγάνδα παρουσίαζε ως αρχέγονη.[22] Όμως, λίγο πριν την έναρξη του εμφυλίου, στην περιοχή Μπαλάντ, στο παζάρι της Κάτω Πόλης της Βηρυτού, Έλληνες ορθόδοξοι και καθολικοί, σουνίτες, Αρμένιοι, Εβραίοι, Κούρδοι, Παλαιστίνιοι και Μαρονίτες συνέθεταν ένα «αρμονικό μωσαϊκό» εθνοτήτων και σεκτών.[23]
Στη Βηρυτό, ζούσαν κοινότητες Κούρδων και Αρμένιων προσφύγων.[24] Η Αντνάν πιθανότατα να είχε μάθει από τους επιζώντες της γενοκτονίας ότι πολλοί Κούρδοι είχαν συμμετάσχει στις σφαγές των Αρμενίων το 1915, τη χρονιά που οι Οθωμανοί αποφάσισαν τον εκτοπισμό τους στην έρημο της Συρίας. Αλλά και την προηγούμενη περίοδο, το 1895-1896, είχαν υπάρξει ανάλογα περιστατικά βίας.[25] Μια εθνική μειονότητα που έχει υπάρξει θύμα γενοκτονίας μπορεί να στραφεί εναντίον μιας άλλης: «ένας Κούρδος σκοτώνει έναν Αρμένιο ένας Αρμένιος σκοτώνει έναν Παλαιστίνιο», γράφει η Αντνάν (7). Πριν την έναρξη του εμφυλίου, το Αρμενικό κόμμα Τάσναγκ είχε προχωρήσει στη σύναψη ευκαιριακών συμμαχιών με τους Φαλαγγίτες. Όμως την εποχή του εμφυλίου, όλα τα αρμενικά κόμματα κράτησαν μια στάση ουδετερότητας, αν και αριστεροί Αρμένιοι έδειξαν εμπράκτως την υποστήριξη τους στους πολιορκημένους του Τελ Ζαατάρ.[26] Είναι αδιαμφιβήτητο ότι συχνά δεν υπάρχει αλληλεγγύη ανάμεσα στα θύματα της γενοκτονικής βίας, βία η οποία ορίζεται ως η εμπρόθετη επιβολή συνθηκών διαβίωσης τέτοιων που να επιφέρουν την φυσική εξόντωση, μερική ή ολική, μιας εθνοτικής ή θρησκευτικής ομάδας.[27] Είναι ενδεικτικό το ότι, το 1982, η Ισραηλινή κυβέρνηση πίεσε τον Israel Charny, διοργανωτή του Διεθνούς Συνεδρίου για το Ολοκαύτωμα και τις Γενοκτονίες στο Τελ Αβίβ, να ικανοποιήσει το αίτημα της Τουρκικής κυβέρνησης που απαιτούσε να αφαιρεθούν από το πρόγραμμα οι συνεδρίες οι οποίες θα ήταν αφιερωμένες στη γενοκτονία των Αρμενίων.[28] Η Γερμανία μπορεί να άργησε να εντάξει το Ολοκαύτωμα στη δημόσια ιστορία –η δεκαετία του 1970 αποτελεί κρίσιμη καμπή–, όμως πολύ νωρίτερα άρχισε να παίρνει μέτρα, και συνεχίζει να παρέχει αποζημιώσεις, για να επανορθώσει, έστω στο οικονομικό ή συμβολικό επίπεδο, το ανήκεστο κακό που έχει προκαλέσει στον εβραϊσμό.[29] Όμως κανείς δεν έχει λογοδοτήσει ακόμα για τη γενοκτονία των Αρμενίων ούτε για την Νάκμπα δίχως τέλος των Παλαιστινίων: «οι Παλαιστίνιοι δεν υποφέρουν ποτέ αρκετά ούτε και οι Αρμένιοι» (53). Οι δύο λαοί παραμένουν παρίες των τελετών μνήμης, εσαεί αγνοούμενοι από τους διεθνείς θεσμούς.
Κατά την Αντνάν, όπως και για την Αποκάλυψη του Ιωάννη, η συμπαντική καταστροφή είναι συνυφασμένη με την επικράτηση της καθολικής αδικίας που χαρακτηρίζει ένα ιμπεριαλιστικό σύστημα κυριαρχίας το οποίο επιβάλλει την πιο ακραία μορφή εμπορευματοποίησης, την ποσοτικοποίηση και εκπόρνευση των πάντων: «Βηρυτός συφιλιασμένη πόρνη ο ήλιος μολύνεται από την πόλη» (7). «Ο ίδιος ο ήλιος είναι ένας μισθοφόρος / ΕΝΑΣ ΚΙΤΡΙΝΟΣ ΗΛΙΟΣ ΑΓΟΡΑΣΜΕΝΟΣ ΣΤΗ ΛΑΪΚΗ ΣΤΟΠ Η ΑΓΚΟΛΑ ΠΟΥΛΗΜΕΝΗ ΣΤΟΝ ΔΙΑ» (20). «Μια Ιερουσαλήμ μπουρδέλο του Κυρίου μια Ιερουσαλήμ που λιώνει στο ανώτατο σημείο τήξης μια Ιερουσαλήμ από γυαλί !» (4). «Ουρανός από πορσελάνη» (19). «Η διαθήκη του [τού Χριστού] ; Ένα χαρτονόμισμα δέκα δολλαρίων απεσταλμένο στη Νέα Υόρκη» (26). «Εκατομμύρια δολάρια οδύνης και τόνοι συνθλιμμένης σάρκας» (50). «Ένας ήλιος πουλημένος στο Μεξικό ξεφλουδισμένος στο Μπορνέο ακρωτηριασμένος στη Βηρυτό» (5).
Η Αποκάλυψη του Ιωαάννη (17:1-18:6.) περιγράφει την Ρώμη ως μια πόρνη περιβεβλημένη ακριβά κοσμήματα, μια μετενσάρκωση της Βαβυλώνας, «της μητέρας όλων των πορνών», η οποία με την ισχύ της κατέστρεψε την Ιερουσαλήμ, και, με τον υλισμό της, τα ήθη των κατοίκων της επικράτειάς της. Επιπλέον, η συμπεριφορά της ανακαλούσε την Νινεβή, την πρωτεύουσα της Ασσυριακής Αυτοκρατορίας, που φερόταν με σκληρότητα στα υποδουλωμένα έθνη· και την Τύρο που εξαπλωνόταν χάρη στο εμπόριό της.[30] Οι υποτελείς στη Ρώμη «βασιλείς της γης» είχαν διαφθαρεί και εκείνοι από την πολυτέλεια της μητροπολιτικής δύναμης. Στους αντίποδες της εκπορνευμένης Ρώμης, το όραμα της ουρανόπεμπτης Νέας Ιερουσαλήμ, «της γυναίκας του αμνού» (Απ. 21: 9-10), υποσχόταν την δικαίωση των δίκαιων και «την καταστροφή αυτών που καταστρέφουν τη γη» (Απ. 11:18).[31]
Αντίθετα, στην Αραβική Αποκάλυψη, η λύτρωση δεν φαίνεται πουθενά στον ορίζοντα. Τίποτα δεν είναι σταθερό ή υπερβατικό σε έναν κόσμο υποταγμένο στην ισχύ και στο κέρδος. Η σφαγή των Παλαιστινίων στο Τελ Ζαατάρ παραπέμπει στις ξεχασμένες καταστροφές του παρόντος, του παρελθόντος και του μέλλοντος: στο «Σιωπηλό Ολoκαύτωμα» των Ινδιάνων Μάγια στη Γουατεμάλα κατά τη διάρκεια του εμφυλίου την περίοδο 1978-1986 από τις παραστρατιωτικές οργανώσεις που στηρίζονταν από την Αμερική, στην παραγνωρισμένη γενοκτονία των Ινδιάνων, ιδρυτική πράξη του εποικισμού της Αμερικής, ή στον πολυετή εμφύλιο στην Αγκόλα από το 1975 μέχρι το 2002. Έτσι, στο ποίημα της Αντνάν, ο Μπωντλαίρ παρουσιάζεται μισθοφόρος στην Αγκόλα (45), «στην Ουάσινγκτον γελάνε όταν η Γουατεμάλα ραγίζει κάτω από τα δόντια της γης» (18), και οι Ινδιάνοι της Γουίτσιτα, που το 1863 εκδιώχθηκαν από τη γη τους στο Κάνσας, ζουν κάτω από έναν ήλιο που καίει τα χλωρά, την ακίδα σιταριού, μαζί με τα ξηρά, τον φαλλό του δημάρχου (6).[32] Η Ιερουσαλήμ, η οποία έχει γίνει βορά στις ορέξεις των ισχυρών, καταστρέφεται από πυρηνική έκρηξη. Ο ουρανός μοιάζει εύθραστος όσο και ένα ψευδεπίγραφο σύμπαν. Ο Χριστός εμφανίζεται υποτελής στην ηγεμονία της Αμερικής: αποστέλλει εκεί τη διαθήκη του που δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια χούφτα δολλάρια. Ήλιοι όπως και χώρες αγοράζονται και πουλιούνται· η αγοραία νοοτροπία έχει διαβρώσει τα πάντα: στρατούς, λαούς, πόλεις. Όπως γράφει η ποιήτρια στη νουβέλα της Σιττ Μαρί Ροζ, «η βία αφομοιώθηκε σαν καταναλωτικό προϊόν [… ] Η απόλαυση τού να σκοτώνεις, με όλες τις δικαιολογίες που μπόρεσε κανείς να εφεύρει, ανθεί και λουλουδίζει».[33] Ο πόλεμος συνιστά έκλυση σεξουαλικής ενέργειας, λιβιδοποίηση της καταστροφικότητας.[34] «’Εκανα έρωτα σ’ ένα τουφέκι» (20). «Όταν το μπουρδέλο άνοιξε τις πόρτες του βρήκαν έναν ήλιο να γαμιέται» (4). Μέσα σ΄αυτό το όργιο της βίας, είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι θα γίνει «Επανάσταση των νεκρών ΣΤΟΠ Επανάσταση των πλανητών ΣΤΟΠ Επανάσταση των λαών» (13).
Τα φαντάσματα απουσιάζουν γιατί ακόμα και όταν τίποτε δεν συμβαίνει, όταν τα αεροπλάνα είναι δίχως μηχανές και τα παιδιά δεν σκοτώνονται, οι άκλαυτοι νεκροί δεν μπορούν να επιστρέψουν. Οι κηδείες είναι βουβές. Τα φέρετρα ακάλυπτα. Οι πρόσφυγες εξακολουθούν να μην έχουν κρησφύγετο και οι Παλαιστίνιοι να μην έχουν την Παλαιστίνη, και οι προσευχές να πηγαίνουν χαμένες αυτή τη νύχτα που δεν είναι πόλεμος. Ακόμα κι όταν το παρελθόν της αποικιοκρατίας ακυρώνεται και είναι σαν η «Νύχτα των σπουδαίων Ίνκα» να μην υπήρξε ποτέ, σαν οι Ισπανοί να μην κατέκτησαν το 1530 την αυτοκρατορία τους, ο χρόνος παραμένει κονιορτοποιημένος κάτω από το βάρος των σιωπηλών νεκροφόρων (3). Τα όρια ανάμεσα στο πριν και το μετά του πολέμου συγχέονται. Τίποτα δεν μένει άθικτο από την Αποκαλυπτική βία· ούτε καν η ίδια η προφητική μαρτυρία.
3. Μια αβέβαιη προφητεία: Το διχασμένο ποιητικό εγώ
Τα μηνύματα που μεταφέρει η ποιήτρια ακούγονται σαν όπλο που εκπυρσοκροτεί, σαν τηλεγραφήματα που μεταδίδουν ειδήσεις ζωτικής σημασίας, σαν χρησμοί του παρόντος. Οι φράσεις είναι ασθμαίνουσες, ο ρυθμός γρήγορος αν και διακεκομμένος, γιατί «ο ήλιος έκαψε τα χείλη των ποιητών» (57), «η γλώσσα έχει βραχυκυκλώσει», «ένας ήλιος μού κάθησε στον λαιμό» (24). Εάν «έχουν τοποθετήσει τα καρφιά των αλυσίδων και κάγκελα στο σώμα του ήλιου» (27), εάν «ο ήλιος έχει το στόμα του ραμμένο με συρματόπλεγμα» (9) και «τα λόγια είναι φτιαγμένα από άτομα του ήλιου ΣΤΟΠ ΧΟΥ! ΧΟΥ! ΧΟΥ!» (24), τότε αναπόφευκτα «ΜΕΓΑΛΑ ΦΩΣΦΟΡΙΖΟΝΤΑ ΔΑΚΤΥΛΙΔΙΑ ΑΛΥΣΟΔΕΝΟΥΝ ΤΗΝ ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ» (24). Πώς να ξορκίσεις το κακό; «Το μίσος γεμάτο από φώσφορο» (36); Aναπαριστώντάς το, και εκπνέοντας το «ΧΟΥ! ΧΟΥ!» σε ένα ποίημα, μόνο και μόνο για να μην ξανασυμβεί; Φυσώντάς το «ΧΟΥ! ΧΟΥ!» για να φύγει μακριά; Φωνάζοντας «ΧΟΥ! ΧΟΥ!» όπως «φωνάζει ο ήλιος τον πόνο του» (10); Σε κάθε περίπτωση, όταν «ο ήλιος βρίσκεται σε κατάσταση αταξίας σε διάσταση με τον εαυτό του» (29), τότε ο «Μπωντλαίρ μισθοφόρος ‒«το μάτι του στοιχειωμένο από τη βία» (45)‒ πουλάει στις φυλές του ήλιου τις λέξεις του «ισάριθμες με τόσες σφαίρες!» και δολοφονεί «τον ποιητή Ζεράρ ντε Νερβάλ ΣΤΟΠ» (24). Παρόμοια, ο Αβικέννας, ο Άραβας μεσαιωνικός φιλόσοφος που πάντρεψε τον ελληνικό λόγο με την μυστικιστική ανοιχτότητα στη θεϊκή ενόραση, γίνεται ο δήμιος τού, κατατρεγμένου από τις Αρχές, μυστικιστή αλ Χαλάζ. Είναι σαν ο φιλόσοφος που φυλακίστηκε το 1023 στο Χαμαντάν (στο σημερινό Ιράν) ως αντικαθεστωτικός, να απαρνήθηκε ένα μέρος του εαυτού του (24).[35] Το εμφυλιοπολεμικό μίσος στον χώρο του πνεύματος είναι σύστοιχο με την ενδοβολή της βίας.
Η ποιήτρια, πομπός και, ταυτόχρονα, δέκτης μηνυμάτων, έξω από και μέσα στην καταστροφή, χρησιμοποιεί τα μέσα μαζικής επικοινωνίας για να ακουστεί· η φωνή της αδέσποτη, έκκεντρη, άλλοτε συντροφεύει τα πτώματα και άλλοτε προσπαθεί, «ανεβασμένη στο σύννεφο» (14), να αποκωδικοποιήσει τα μηνύματα του μαύρου ήλιου[36]: «Ένα δύο τρία μηνύματα μεταδίδονται από τους υπολογιστές. Κοιμάμαι με ένα ραδιόφωνο στα χέρια μου ΣΤΟΠ Κοιμάμαι στο Τελ Ζαατάρ / Στην πόρτα του Παραδείσου ΣΤΟΠ ένας ηλιακός ήλιος για λουτρό / Είδα πυραύλους ανάμεσα στα δέντρα. Πυρκαγιές από μπετόν» (14). «Έσπρωξα ένα πτώμα σ’ ένα πηγάδι και μου αντιμίλησε με παλαιστινιακή προφορά» (46). «Αφηγούμαι τον ήλιο απαντάει αποκωδικοποιώ μου στέλνει νέα τηλεγραφήματα αποκωδικοποιώ» (6). Η συσκότιση της προέλευσης τής μαρτυρίας είναι χαρακτηριστικό της «επιφυλλιδογραφικής ποιητικής» των Ζεράρ ντε Νερβάλ και Μπωντλαίρ, οι οποίοι δημοσίευαν εκδοχές των έργων τους σε εφημερίδες. Το 1850, σε μια εποχή που το πολιτικό καθεστώς απαιτούσε από τους συγγραφείς να γράφουν ενυπόγραφα και να λογοδοτούν στην εξουσία για τις απόψεις τους, ο Νερβάλ χρησιμοποιεί την πρωτοπρόσωπη αφήγηση για να υπονομεύσει την αξιοπιστία της, ενώ ο Μπωντλαίρ, στα πεζοποιήματα που συνθέτουν το έργο του Η μελαγχολία του Παρισιού, αμφισβητεί την κριτική ικανότητα των αφηγητών που καταθέτουν σε πρώτο πρόσωπο τις εντυπώσεις τους για τα όσα διαδραματίζονται στην πόλη.[37] Το ποιητικό εγώ στην Αραβική Αποκάλυψη συστήνεται απογυμνωμένο από την αύρα της αυθεντίας. Οι προφητείες του ακούγονται εξίσου αμφίσημες, όσο και τα αντιφατικά πρόσωπα του ήλιου. Εάν είναι «ο ήλιος κατάστικτος με τατουάζ από ψέματα» (8), τότε η ρήση «Θάνατος σ’ αυτούς που περιμένουν» (54) προκαλεί ερμηνευτική αμηχανία· θα μπορούσε να σημαίνει: θάνατος στους αφελείς που περιμένουν την ανάσταση, την εκ του μηδενός δημιουργία μετά το τέλος του κόσμου, αφού η πεποίθηση σε μια creatio ex nihilo μοιάζει μεταφυσική. Ο χρησμός, από την άλλη, θα μπορούσε επίσης να σημαίνει και: θάνατος σε αυτούς που περιμένουν και περιμένουν δίχως να κάνουν κάτι για να σβήσει ο ήλιος ‒ποιος απ’ όλους όμως;‒ ώστε να γεννηθεί το καινούργιο μέσα από το σκοτάδι της καταστροφής (59).
Σε κάποιους στίχους, εμφανίζεται «ένας ήλιος μόνος σαν ψάρι δίχως αποσκευές» (8), «ένας μπλε ήλιος με μωβ ρίγες μόνος μόνος […] ένας άρρωστος ήλιος που ακτινοβολεί μέσα από την αγωνία του» , «εξουθενωμένος από το πέρα δώθε» (5) όπως και η ποιήτρια που δηλώνει: «φοράω ένα στεφάνι της θλίψης… είμαι προφήτης ενός άχρηστου έθνους… έφερα στη ζωή μια πόλη νεκρή» (29, 22, 25).
Συχνά, η ποιήτρια-προφήτης μοιάζει το ίδιο ένοχη με τα μέλη του άχρηστου έθνους, με τους κατοίκους της νεκρής πόλης – αν και, ακριβώς επειδή έχει συναίσθηση της ενοχής της, αναλαμβάνει τις ευθύνες της[38]: «Πώς να εξορκίσεις την κατάρα όταν και συ ο ίδιος είσαι καταραμένος; Τι να κάνεις με τον ήλιο όταν κρύβεται πίσω από τα δακρυγόνα; […] Συνέτριψα τον ήλιο με μια σιδεριά παραμόρφωσα τις λέξεις του έσκισα το πρόσωπό του» (30). «Ήλιος άρχοντας των λέξεων ΣΤΟΠ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΜΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΣΤΟΠ» (24).
Μέσα από την «έκπτωτη δύναμη των λέξεων» (24) –οι λέξεις δεν μπορούν να μένουν αμόλυντες μέσα σε ένα μολυσμένο σύμπαν–, η ποιήτρια ξεσκεπάζει την ωμότητα της βίας, τους τρόπους με τους οποίους η γλώσσα κατασκευάζει τον εχθρό· εξάλλου, ο ήλιος είναι δημιούργημα του λόγου. Κάποιες, στιγμές, ο βίαιος εξοστρακισμός των παραμορφωμένων λέξεων που διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα, μοιάζει να είναι η μόνη λύση. Μόνο που η ποιητική βία είναι και αυτή ατελέσφορη. Η προφήτης-μάρτυρας δεν διαθέτει κατ’ ανάγκη την απαραίτητη διαύγεια για να περιγράψει με ακρίβεια τι συμβαίνει όταν ο ήλιος κρύβεται πίσω από τα δακρυγόνα.[39]
Η Αραβική Αποκάλυψη εντάσσεται στην μοντερνιστική ποιητική των Εκλάμψεων του Ρεμπώ, όταν η ήττα της Κομμούνας, το 1871, θέτει επιτακτικά το ερώτημα: «‘Πώς θα τελειώσει ο κόσμος;’ δίχως να παρέχει απτά νέα οράματα κοινωνικής και πολιτικής μεταμόρφωσης στο πολιτικό ασυνείδητο… Το παγκόσμιο αποικιοκρατικό σύστημα εγγράφεται σε αυτά τα ποιήματα, αλληλεπιδρώντας με το αισθητηριακό σύστημα του ατομικού υποκειμένου».[40] Επίσης, το έργο της Αντνάν ανταποκρίνεται στο αίτημα του Αντονέν Αρτώ για την επινόηση μιας γλώσσας «ανάμεσα στη χειρονομία και τη σκέψη», που θα αγγίζει τις αισθήσεις. Το ζητούμενο του Θεάτρου της Σκληρότητας είναι η αναπαράσταση κοσμογονικών διαδικασιών, όπως η Δημιουργία, το Γίγνεσθαι και το Χάος, μέσα από την υλικότητα της γλώσσας, τους ήχους και τις εικόνες της.[41] Σε αυτό το πλαίσιο, ο Ήλιος, σύμβολο αρχέγονων πολιτισμών, συντηρεί τη ζωή μέσα στην καταστροφή.[42] Η Αντνάν εμπνέεται τους ήλιους της από τον καρκινογόνο μαύρο ήλιο του Αρτώ, τον αποκεφαλισμένο ήλιο του Απολλιναίρ, και τα μύρια όσα αποκαλυπτικά οράματα της αβανγκάρντ των αρχών του εικοστού αιώνα.[43] Αντίθετα όμως από τους τότε προφήτες της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας, η ποιήτρια δεν υπόσχεται ότι η Αποκάλυψη της θα οδηγήσει το παραστρατημένο ανθρώπινο γένος στη λύτρωση.[44] Το ποίημα, όπως και τα σχέδια που το κοσμούν, είτε είναι επηρεασμένα από τον Paul Klee και τον Henri Michaux, είτε από το αραβικό καλλιτεχνικό κίνημα Huruffiyya, είτε από τα leporellos που εικονοποιούν τις αντιδράσεις των αναγνωστών-θεατών στο εγγεγραμμένο ποιητικό κείμενο στις διαφορετικές γλωσσικές μεταφορές του (translations), υποδηλώνουν ότι «η ταυτότητα μας πιθανότατα είναι πολλαπλή… κι ότι πρέπει να επιλέγουμε αυτό που μας μοιάζει δίκαιο» όταν ο πόλεμος μάς υποχρεώνει να διαλέξουμε μια μόνο ταυτότητα αποκλείοντας όλες τις άλλες.[45]
4. Και η ελπίδα, πού;
Η Αραβική Αποκάλυψη είναι η ανακεφαλαίωση όλων των καταστροφών που έχουν προηγηθεί και όσων θα ακολουθήσουν την σφαγή στο στρατοπέδο Παλαιστίνιων προσφύγων Τελ Ζαταάρ το 1976, στην αρχή του εμφυλίου πολέμου. Η σφαγή ανακαλεί τα εγκλήματα του ιμπεριαλισμού και της αποικιοκρατίας, και τις επακόλουθες φυσικές καταστροφές: «η Αμαζονία δίχως Ινδιάνους» (5), «οι Άραβες είναι κάτω από τη γη οι Αμερικανοί στη σελήνη» (7), «στις αναθυμιάσεις των Αμερικανών υπάρχει μια αυτοκρατορία που καταρρέει» (36)[46], «O Γκιλγκαμές επέστρεψε μ’ ένα αεροπλάνο να μας ποτίσει με πετρέλαιο» (23), ένας ήλιος «με πολλαπλασιασμένη τη δύναμή του έρχεται τρέχοντας από τον Ατλαντικό στον Περσικό Κόλπο να συνθλίψει ένα βότανο που μεγαλώνει» (33), «Οι σφαίρες κροταλίζουν. Ποδοπατάνε μια γάτα» (7), «Η κραυγή των φυτών» (10), «Η άνοιξη θα αρνηθεί να έρθει η Γη δεν θα έχει πια εποχές» (56), «ο ήλιος θα εξαλείψει θεούς αγγέλους και ανθρώπους» (59).[47]
Η Αντνάν ανατέμνει τα αίτια του πολέμου, περιγράφει τις συμπαντικές συνέπειες του και, το κυριότερο, σώζει από την αφάνεια και την μελλοντική λήθη της ιστορίας, όχι μόνο τα θύματα της σφαγής στο Τελ Ζαατάρ το 1976, αλλά και τους πάνω από 100.000 νεκρούς της συνεχιζόμενης γενοκτονίας στη Γάζα. Η πολιορκία του 1976 προιωνίζεται αυτήν που επιβλήθηκε στη Γάζα από το 2007 και πέρα. Το ποίημα της Αντνάν προσεύχεται και θρηνεί για όσους χάθηκαν σε μιαν αραβική Αποκάλυψη δίχως τέλος: «Ω ουράνιε σύντροφε δέξου τ’αδέλφια σου στην αιωνιότητά σου / Ω ουράνιε σύντροφε γράψε τα ονόματά τους πάνω στα καμένα μέλη τους / Ω ουράνιε σύντροφε δώσε νερό και ψωμί στους πεινασμένους […] Ω ουράνιε σύντροφε απάλειψε το μαύρο του πένθους και φύτεψε τριανταφυλλιές / Ω ουράνιε σύντροφε τραγούδησε γι’ αυτούς που τη φωνή τους έχει σφραγίσει ο τάφος ένα ένδοξο ρέκβιεμ» (47). Αυτό κάνει και η Ετέλ Αντνάν· και ίσως γι αυτό μπορεί να πιστέψουμε ότι κάποτε, «μέσα στη νύχτα μέσα στη νύχτα θα ανακαλύψουμε τη γνώση την αγάπη την ειρήνη» (59). Όμως, ώσπου να σβήσει ο ήλιος που «είναι το Τίποτα», ώσπου να πεθάνει η Ιστορία (54), θ’ ακούμε τη φωνή της να τρεμοσβήνει, όπως η λέξη «HOPE» στην οθόνη στις συναυλίες των Godspeed You! Black Emperor, και να λέει «είμαι ο κριτής που κάθεται σε κάθε υπολογιστή φωνάζοντας ΠΌΤΕ ΠΙΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ;;» (22).
[1] Εδώ προτιμώ το «a sun cutting Syria in two» από το «un silence coupant la Syrie en deux».
[2] Μεταφράζω “a white sun on the fields of the future” αντί του «un soleil blanc sur les nappes du futur. »
[3] Για την ανάμειξη των χρωμάτων ως γέννηση του καινούργιου, βλ. Adnan, The Beauty of Light, ό.π. σ. 22. «Δεν γνωρίζω πώς ονειρεύονται τα παιδιά. Πολύ συχνά, όμως, βρίσκουμε στα σχέδια τους έναν ήλιο». Adnan, Un printemps inattendu, ό.π. σ. 130.
[4] Adnan, The Beauty of Light, σ. 76.
[5] Τα παραδείγματα, από το: Kassia St Clair, Τα Χρώματα και οι Μυστικές Ζωές τους, μτφρ.: Βάσω Γκρέστα, επιστημονική επιμέλεια: Μαρία Χατζηδάκη (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024), σ.361, 363· για το συσχετισμό του πράσινου με τον φθόνο και του κίτρινου με τον φόβο, βλ. αυτ. σ. 94, 239.
[6] Για το μάτι του πτώματος, βλ. Cixous, Lettres de Fuite, σ. 665.
[7] Εδώ, βασίζομαι στην αγγλική μετάφραση: “a sun cutting Syria in two”, που διαφοροποιείται κατά τι από την γαλλική.
[8] Οριζοντιωμένος, άρρωστος από την κακία και τον φθόνο, ήταν εξαρχής ο ήλιος (1). «Η μήτρα του ζηλόφθονου μίσους είναι πράγματι στο βάθος της ένα ναρκισσιστικό πάθος για τον εαυτό μας, την ταυτότητά μας, το Εγώ μας.» Massimo Reccalcati, Η Πράξη του Καϊν (Κέλευθος, 2025), σ. 120.
[9] Cixous, Lettres de Fuite, ό.π. σ. 471.
[10] Αυτ. σ. 472.
[11] Τον Ιούλιο του 1974, ένας καυγάς ανάμεσα σε συμμορίες κατέληξε σε ένοπλη σύγκρουση ανάμεσα σε Φαλαγγίτες και Παλαιστίνιους στο Dikwaneh, το οποίο ήταν πολύ κοντά στο Τελ Ζαατάρ: βλ. Samir Kassir, Beirut, μτφρ. M.B. Debenoise, εισ. Robert Fisk (University of California Press, 2011), σ. 508-509.
[12] Αdnan, “Nous savons tant et nous savons si peu ». Entretiens avec Klaudia Ruschkowski 2011-2017, στο: Adnan, Un printemps inattendu, ό.π.σ. 131. Για το κόμμα των Φαλαγγιτών, το οποίο ιδρύθηκε το 1936, τις παρελάσεις της παραστρατιωτικής οργάνωσης και τις συγκρούσεις με τους κομμουνιστές το 1958, και την υπεράσπιση των χριστιανικών γειτονιών ήδη από το 1973, βλ. Kassir, Beirut, ό.π. σ. 507-508. Φωτογραφία από συγκέντρωση των Φαλαγγιτών στις 29 Αυγούστου του 1976, όπου εμφανίζονται να κάνουν τον ναζιστικό χαιρετισμό, στο: Nathaniel George, “Survival in an Age of Revolution. Charles Malik, Philo-Colonialism and Global Counter-revolution,” American Historical Review 30: 2 (2025), σ. 601. https://soas-repository.worktribe.com/output/340801/survival-in-an-age-of-revolution-charles-malik-philo-colonialism-and-global-counterrevolution
[13] George, “Survival in an Age of Revolution», σ. 602.
[14] Αριθμός των εκτοπισμένων, αυτ. Για τα υπόλοιπα, βλ. Civil Society Knowledge Centre: https://civilsociety-centre.org/sir/fall-tal-el-zaatar-and-jisr-el-basha
[15] David Shipler, “Israeli Inquiry into Beirut Massacre to focus on two key questions,” New York Times, October 10, 1982. https://www.nytimes.com/1982/10/10/world/israeli-inquiry-into-beirut-massacre-to-focus-on-2-key-questions.html
[16] Το Ισραήλ προμήθευε όπλα και εκπαίδευση τους Φαλαγγίτες. Αυτ. και Kassir, Beirut, ό.π., σ. 514.
[17] Murad Butheina, “Tel Al-Zaatar: searching for buried memories,” The New Arab, December 3, 2014. https://www.newarab.com/Features/2014/12/3/Tel-al-Zaatar-searching-for-buried-memories. Tο ίδιο συνέβη και με το προσφυγικό στρατόπεδο Καραντίνα. Μετατράπηκε σε ντισκοτέκ. Chad, Posthumous Images, loc. 2669. Jalal Toufic, The Collected Writings, ό.π., σ. 101.
[18] Toufic, αυτ.
[19] Robert Fisk, Pity the Nation. The Abduction of Lebanon (Thunder’s Mouth Press, New York. 2002 [Oxford 1991]), σ. 78, 79, 99, 101, 102.
[20] Kassir, Beirut, ό.π. σ. 506-507.
[21] Etel Adnan, “Mentalité tribale,” στο: Le printemps inattendu, ό.π., σ. 11. Το 1948, οι ισραηλινές δυνάμεις εκδίωξαν τον παλαιστινιακό πληθυσμό του χωριού αλ-Μαλικίγια, το οποίο ήταν στην Ανω Γαλιλαία, στα σύνορα με τον Λίβανο. «Μετά εισέβαλαν στον Λίβανο, κατέλαβαν 14-20 χωριά, συμπεριλαμβανομένου και του χωριού Χούλα, και σκότωσαν δεκάδες κατοίκους του. Ο στρατός του Λιβάνου δεν αντιμετώπισε στρατιωτικά τους Ισραηλινούς που εισέβαλαν στην εθνική τους επικράτεια». Τον Μάρτιο του 1949, η σύναψη ανακωχής επέβαλε την αποχώρηση των Ισραηλινών. Ziad abu-Rish, The State of Lebanon. Popular Politics and Institution Building in the Wake of Independence (Stanford University Press, 2026), 110-11.
[22] Etel Adnan, Σιττ Μαρι Ροζ, μτφρ. Λίζυ Τσιριμώκου (Άγρα, 2019), σ. 82 (παράθεμα). Το ομολογιακό κράτος (confessionalism) είναι δημιούργημα του έθνους-κράτους. Επίσης «the 150,000 casualties in the civil wars resulted from intraconfessional hostilities as well as battles between religious sects». Elias, Posthumous Images, ό.π., loc 253, 276.
[23] Kassir, Beirut, ό.π., σ. 435.
[24] Οι Αρμένιοι ζούσαν στο στρατόπεδο της Καραντίνας μέχρι το 1933, χρονιά που κάηκε ο καταυλισμός τους. Μετά, εγκαταστάθηκαν εκεί Κούρδοι πρόσφυγες, και οι Αρμένιοι μετοίκησαν στην έδρα της ενορίας τους. Ήταν, σχετικά με τους άλλους πρόσφυγες, σε κάπως καλύτερη θέση. Kassir, Beirut, ό.π., σ. 296-297. Για το Armenian Tachnag Party, βλ. Wikipedia.
[25] Αφηγήσεις Αρμένιων που λένε ότι τους συγγενείς τους τούς έσφαξαν Κούρδοι, στο: Fisk, Pity the Nation, σ. 61· για την περίοδο πριν το 1915 αλλά και μετά, βλ. Benny Morris and Dror Ze ‘evi, The Thirty-Year Genocide: Turkey’s Destruction of its Christian Minorites, 1894-1924 (Harvard University Press, 2019), σ. 90, 185-186. Σε αντίθεση με τις τουρκικές κυβερνήσεις, οι εκπρόσωποι των Κούρδων έχουν πρόσφατα αναλάβει την ευθύνη των εγκληματικών πράξεων τους και συχνά λένε ότι σήμερα η θέση τους είναι ανάλογη με αυτή των Αρμενίων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Huw Halstead, ‘We did commit these crimes’: Post-ottoman solidarities, contested places and Kurdish apology for the Armenian genocide on Web 2.0, Memory Studies, 2021, 14 (3): 637.
[26] Juan de Onis, “Phalangists and other Political Parties outnumber the official Armed Forces,” New York Times, June 1, 1975. Το κόμμα των Αρμενίων είχε και αυτό παραστρατιωτική πτέρυγα: Kassir, Beirut, ό.π., σ. 508. Για τη στάση ουδετερότητας όλων των αρμενικών κομμάτων, βλ. Ara Sanjian, “Armenians in the midst of Civil Wars: Lebanon and Syria Compared. https://www.academia.edu/17939611/Armenians_in_the_Midst_of_Civil_Wars_Lebanon_and_Syria_Compared_in_English_. Για τα υπόλοιπα, έχω αντλήσει πληροφορίες από τη wikipedia.
[27] Από τον ορισμό της γενοκτονίας στη Σύσκεψη του ΟΗΕ για την Πρόληψη και την Τιμωρία του Εγκλήματος της Γενοκτονίας, εστιάζω στο: «deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part” (τα πλάγια, δικά μου). Βλ. Ben Kiernan, Wendy Lower, Norman Naimark and Scott Straus, “Introduction to Vol. 3,” στο Cambridge World History of Genocide, τ. 3 (Cambridge Univeristy Press, 2023), σ. 2.
[28] Ευτυχώς, ο διοργανωτής δεν ενέδωσε στις πιέσεις. Αυτ., σ. 16, υποσ. 51.
[29]Bill Chapell, “Germany will pay more than 1.4 billion next year to survivors of Nazi atrocities”, NPR, June 15, 2023. Από το 1951 και έπειτα, μετά το Συνέδριο των Διεκδικήσεων, η γερμανική κυβέρνηση έχει δώσει πάνω από 90 δις στις εβραϊκές κοινότητες. https://www.iowapublicradio.org/news-from-npr/2023-06-15/germany-will-pay-more-than-1-4-billion-next-year-to-survivors-of-nazi-atrocities
[30] Βλ. τα σχόλια του Craig R. Koester στο Απ. 17: 1-5, 18:3, στο Revelation, ό.π., σ. 119, 683, 686-688.
[31] Αυτ., σ. 689, 764, 577.
[32] Επίσης, ο στίχος «Δεν υπάρχει παρά ο Ινδιάνος Γιάκιμα που μας πλένει το μέτωπο» (35). Οι υπόλοιπες πληροφορίες, από την Wikipedia.
[33] Adnan, Σιττ Μαρι Ροζ, ό.π., σ. 31. “Beirut embraces civil war with morbid delight”: Kassir, Beirut, ό.π., σ.511.
[34] Cixous, Lettres de Fuite, ό.π., σ. 616.
[35] Για την επίδραση της σούφι έννοιας ittișāl, της ανοιχτότητας της ψυχής στο θεϊκό φως, βλ. Jules Janssens, “Ibn Sīnā’s Ideas of Ultimate Realities. Neoplatonism and the Qur’an as Problem-Solving Paradigms in the Avicennian System”, Ultimate Reality and Meaning 10 (4) 1987, σ. 259·για την τετράμηνη φυλάκισή του επειδή υποτίθεται ότι αλληλογραφούσε κρυφά με έναν αντίπαλο της Δυναστείας Χαμαντάν, βλ αυτ., σ. 253. Για τον Σούφι αλ Χαλάζ (εκτελέστηκε το 922 στη Βαγδάτη) βλ. https://www.britannica.com/biography/al-Hallaj.
[36] “The speaker’s agency is asserted but decentered: the speaker has no firm identity, no single voice, and represents not a defined self-presence but the possibility of subjectivity realizing itself in language”: Hilary Plum, “‘I planted the sun in the middle of the sky like a flag’: In and of Etel Adnan’s Arab Apocalypse,” College Literature 47, no 3 (2020), σ. 2-3. https://www.exclamationsgauntlet.com/s/Arab-ApocalypsePlum-MSfinal.pdf
[37] Sarah Gubbins, “Journalistic Intermediation: The Newspaper Poetics of Nerval and Baudelaire,” Dix-Neuf 27: 2-3 (2023), 135, 137, 140-144.
[38] «Ναι, ακόμα αισθάνομαι Λιβανέζα επειδή διέπραξαν τόσα πολλά σφάλματα·δεν σε αφήνουν να τα ξεχάσεις. Είναι οι πόλεμοι, τα εγκλήματα, τα βάσανα.» Adnan, The Beauty of Light, ό.π., σ. 66.
[39] Ας μην ξεχνάμε ότι η ποιήτρια, όπως και τόσοι άλλοι τη δεκαετία του 1970, πίστευε στον Μάο: «Μάο ή ο νέος Ρεμπώ» (55). Ουδείς αλάθητος.
[40] Fredric Jameson, “Rimbaud and the Spatial Text,” στο: The Modernist Papers (Verso, 2007), σ. 249.
[41] Antonin Artaud, “Le Théâtre de la Cruauté” (1935) στο: Œuvres (επιμ.: Évelyne Grossman) (Quarto Gallimard, 2004), σ. 558.
[42] «Il brûle, il calcine, il élimine mais il ne détruit pas tout ce qu’il supprime. En un mot, le soleil est un principe de mort et non un principe de vie.» Artaud, «Messages Révolutionnaires 1935-1936» στο: Œuvres, σ. 723.
[43] «Les taches naissent en lui comme un cancer, comme les bubons effervescents d’une peste»: Heliogabale ou l’Anarchiste Couronné, αυτ., σ. 410. «Soleil cou coupé » (ήλιος με κομμένο το λαιμό), τελευταίος στίχος του ποιήματος “Zone”.
[44] Για τον ελιτισμό και τον αποκαλυπτικό-προφητικό χαρακτήρα του μανιφέστου των φουτουριστών, και για τον μιλιταρισμό τους, βλ. James P. Leveque, Words like Fire. Prophecy and Apocalypse in Apollinaire, Marinetti and Pound (Legenda, 2021), σ. 150-153, 172. Η ποίηση της Αντνάν μιλάει για “non-redemptive suffering”: Anneka Lenssen, “The Particulars of Particulate,” Representations 169 (2025), σ. 30.
[45] Adnan, «Nous savons tant et nous savons si peu» στο: Adnan, Un Printemps inattendu, ό.π., σ. 134 (παράθεμα). Για την πιθανή επίδραση του Πωλ Κλέε, βλ. αυτ., σ. 29· “I was studying. For example, the drawings of Henri Michaux.», αυτ., σ. 53· για το καλλιτεχνικό κίνημα Huruffiyya (μανιφέστο 1949) που θεωρούσε ότι τα γράμματα του αραβικού αλφαβήτου θα έπρεπε να ενταχθούν σε συνθέσεις αφηρημένης τέχνης, βλ. Silvia Naef, “‘Painting in Arabic’: Etel Adnan and the Invention of a New Language” Manazir 2019, σ.18. “Asked if the drawings and watercolors which I mingle with the written texts are ‘illustrations’, I have to answer that that they are not; they are rather an ‘equivalence’, both a response and a counterpoint to the text used…” “The Unfolding of an Artist’s Book,” ό.π., σ. 59. Η Αντνάν, στα γραπτά της και στη ζωγραφική της, παντρεύει την Ανατολή με τη Δύση. Έτσι, βρίσκει ότι ο μυστικιστής του δεκάτου αιώνα αλ Χαλάζ και ο Νίτσε έχουν κοινά σημεία, καθώς και οι δυό μαρτύρησαν για το πάθος τους για την Αλήθεια: ο πρώτος βασανίστηκε και σταυρώθηκε, ενώ ο δεύτερος γνώρισε την απόλυτη μοναξιά που οδηγεί στην τρέλα. Etel Adnan, Το Τίμημα που δεν Είμαστε διατεθειμένοι να Καταβάλουμε για τον Έρωτα, μτφρ. Σπύρος Γιανναράς (Άγρα, 2016), σ. 8-9.
[46] Ακολουθώ την αγγλική εκδοχή εδώ: «exhalations of Americans» αντί του «dans la mauvaise haleine des Americains» της γαλλικής εκδοχής.
[47] Η συχνή αναφορά στο έπος του Γκιλγκαμές στην Αραβική Αποκάλυψη έχει να κάνει με την υβριστική κυριαρχία του επικού βασιλιά πάνω στη φύση και τους ανθρώπους και την ταύτισή της βασιλείας του (2000 π.Χ.) με την εξάπλωση της γεωργίας και των πόλεων. Ohoud Othman Almanea, “From harm to harmony: Etel Adnan’s postcolonial ecological identity,” Cogent Arts & Humanities 13: 1 (2026), σ. 7. «H ανθρωπότητα πρέπει να σταματήσει να λατρεύει την ανάπτυξη. Είναι επικίνδυνο. Θα έπρεπε να κάνει μια παύση, όπως έγινε την εποχή του κορωνοϊού.» «Η εμμονή με την ανάπτυξη συνδέεται με την κερδοσκοπία», συμπληρώνει η Simone Fattal στην κοινή τους συνέντευξη στον πιο κάτω σύνδεσμο, στις 15 Ιουνίου του 2020: https://www.youtube.com/watch?v=cm_whX28qbY. Δεν είναι τυχαίο το ότι η Αντνάν πήρε μέρος στην «Ντοκουμέντα 13» η οποία ήταν αφιερωμένη στο τέλος του κόσμου.
~
Η Ετέλ Αντνάν (1925-2021) ήταν ποιήτρια, ζωγράφος και δοκιμιογράφος. Γεννήθηκε στη Βηρυτό και σπούδασε φιλοσοφία στη Σορβόννη, το Μπέρκλεϋ και το Χάρβαντ. Το 1987, έγραψε το γαλλικό κείμενο της πολύγλωσσης όπερας τού Bob Wilson Civil WarS. Το εικαστικό της έργο βρήκε διεθνή αναγνώριση το 2013, χάρη στη συμμετοχή της στην 13η documenta στο Κάσσελ της Γερμανίας. Εκεί διάβασε το σημαντικότερο έργο της, την Αραβική Αποκάλυψη. Τα έργα της κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αγρα.
Η Αντιγόνη Σαμέλα σπούδασε κοινωνιολογία και ιστορία στο L.S.E. και στο Yale. Είναι συγγραφέας δύο βιβλίων: Death in the Eastern Mediterranean: The Christianization of the East (50-600A.D.) (Tυβίγγη: Mohr Siebeck, 2002) και Alienation: The Experience of the Eastern Mediterranean (50-600A.D.) (Βερολίνο: Peter Lang, 2010). Έχει συνεργαστεί με τα περιοδικά Σύγχρονα Θέματα, φρμκ και τον μικρό εκδοτικό οίκο kyklada. Την ενδιαφέρουν η ιστορία των συναισθημάτων και οι σύγχρονες προσεγγίσεις των κλασσικών υπαρξιακών ζητημάτων.
*** Πατήστε εδώ για τα περιεχόμενα του τεύχους ***
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου